Эрх зүй

Ном, товхимол

илүү

Баннер

Холбоос

Монгол улсын хууль

ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ

ÕÓÓËÜ 

2004 îíû 04 ä¿ãýýð ñàðûí 22-íû ºäºð

Óëààíáààòàð õîò

 
 

ÒÀÐÈÀËÀÍÃÈÉÍ ÒÓÕÀÉ

 ÍÝÃįÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ

 Íèéòëýã ¿íäýñëýë

 

            1 ä¿ãýýð ç¿éë. Õóóëèéí çîðèëò
 
1.1. Ýíý õóóëèéí çîðèëò íü òàðèàëàíãèéí ¿éëäâýðëýëèéã äýìæèõ, òàðèàëàíãèéí ãàçðûã ç¿é çîõèñòîé àøèãëàõ, ¿ðæèë øèìèéã íü õàìãààëàõòàé õîëáîãäîí èðãýí, òºð, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí õîîðîíä ¿¿ñýõ õàðèëöààã çîõèöóóëàõàä îðøèíî.
                       
2 äóãààð ç¿éë. Òàðèàëàíãèéí òóõàé  õóóëü òîãòîîìæ
 
2.1. Òàðèàëàíãèéí òóõàé õóóëü òîãòîîìæ íü Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëü[1], Ãàçðûí òóõàé õóóëü[2], Ìîíãîë Óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü[3], Ãàçðûí òºëáºðèéí òóõàé õóóëü[4], Óðãàìàë õàìãààëëûí òóõàé õóóëü[5], ýíý õóóëü áîëîí òýäãýýðòýé íèéö¿¿ëýí ãàðãàñàí õóóëü òîãòîîìæèéí áóñàä àêòààñ á¿ðäýíý.
 
2.2. Ìîíãîë Óëñûí îëîí óëñûí ãýðýýíä ýíý õóóëüä çààñíààñ ººðººð çààñàí áîë îëîí óëñûí ãýðýýíèé çààëòûã äàãàæ ìºðäºíº.
 
3 äóãààð ç¿éë. Õóóëèéí íýð òîìú¸î
 
3.1. Ýíý õóóëüä õýðýãëýñýí äàðààõü íýð òîìú¸îã äîð äóðäñàí óòãààð îéëãîíî:
 
                        3.1.1. “òàðèàëàíãèéí ãàçàð” ãýæ òàðèàëàíãèéí ¿éëäâýðëýë ýðõëýõ çîðèóëàëòòàé èðãýí, òºð, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí ºì÷ëºë, ýçýìøèë, àøèãëàëòàä áàéãàà ýíý õóóëèéí 8 äóãààð ç¿éëä çààñàí ãàçðûã;
 
3.1.2. “õºðñ” ãýæ  óðãàìàë óðãàõàä òîõèðîìæòîé ãàçðûí ãàäàðãûí ºíãºí õýñãèéã;
3.1.3. “õºðñíèé øèì òýæýýëèéí áîäèñ” ãýæ óðãàìëûí ºñºëò, õºãæèëòºä  øààðäàãäàõ  õºðñºí äýõ õèìèéí áîäèñûã;
 
3.1.4. “õºðñíèé ¿ðæèë øèì” ãýæ óðãàìàë óðãàõàä øààðäàãäàõ ÷èéã, øèì òýæýýëèéí áîäèñ, àãààð, äóëààí, áèîëîãè, ôèçèê-õèìèéí îð÷èíã áóé áîëãîã÷ õºðñíèé ÷àäàâõèéã;
 
3.1.5. “àòàð ãàçàð” ãýæ ñóäàëãàà, øèíæèëãýýíèé ¿ð ä¿íä òàðèàëàíãèéí ¿éëäâýðëýëä àøèãëàæ áîëîõ íü òîãòîîãäñîí õàäëàí, áýë÷ýýðèéí òàëáàéã.
 

ÕΨÐÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
 
Òàðèàëàíãèéí ñàëáàðò òºðèéí áîëîí íóòãèéí ººðºº
 óäèðäàõ áàéãóóëëàãûí õýðýãæ¿¿ëýõ á¿ðýí ýðõ

           
4 ä¿ãýýð ç¿éë.  Çàñãèéí ãàçðûí á¿ðýí ýðõ
 
4.1. Çàñãèéí ãàçàð òàðèàëàíãèéí ñàëáàðò äàðààõü á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëíý:
 
4.1.1. òàðèàëàíãèéí ñàëáàðò òºðººñ ÿâóóëàõ áîäëîãî, òàðèàëàíãèéí òóõàé õóóëü òîãòîîìæèéí õýðýãæèëòèéã çîõèîí áàéãóóëàõ;
 
4.1.2. ýíý õóóëèéí 5.1.4-ò çààñàí òàðèàëàíãèéí ãàçðûí çîðèóëàëòûã ººð÷ëºõ, àòàð ãàçðûã òàðèàëàíãèéí ãàçàð áîëãîõ òàëààðõ ñàíàëûã øèéäâýðëýõ, õýðýãæèëòýä íü õÿíàëò òàâèõ;  
 
4.1.3. ýíý õóóëèéí 13 äóãààð ç¿éëä çààñàí ñàíã á¿ðä¿¿ëýõ, çàõèðàí çàðöóóëàõ, òàéëàãíàõ æóðìûã áàòàëæ, áèåëýëòýä íü õÿíàëò òàâèõ;
/Ýíý çààëòûã 2006 îíû 6 äóãààð ñàðûí 29-íèé ºäðèéí õóóëèàð õ¿÷èíã¿é áîëñîíä òîîöñîí/
           
4.1.4. òàðèàëàíã õºãæ¿¿ëýõ áîäëîãî, õýòèéí òºëºâëºãººã áàòëàõ;
4.1.5. óñàëãààòàé òàðèàëàíã õºãæ¿¿ëýõ òºñºë, òºëºâëºãººã áîëîâñðóóëàõ, õýðýãæèëòèéã äýìæèõ.
 
5 äóãààð ç¿éë. Òàðèàëàíãèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû
                            òºâ áàéãóóëëàãûí á¿ðýí ýðõ
 
5.1. Òàðèàëàíãèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà äàðààõü á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëíý:
 
5.1.1. òàðèàëàíãèéí ñàëáàðò òºðººñ áàðèìòëàõ áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ;
 
5.1.2. òàðèàëàíãèéí ñàëáàðò õàíäèâëàã÷ îðîí, îëîí óëñûí áàéãóóëëàãûí çýýë, òóñëàìæèéí õºðºí㺺ð õýðýãæ¿¿ëýõ òºñºë, õºòºëáºðèéã áîëîâñðóóëæ, ò¿¿íèé  õýðýãæèëòýä  õÿíàëò òàâèõ, íýãäñýí óäèðäëàãààð õàíãàõ;
 
5.1.3. óëñûí õýìæýýíä íèéò òàðèàëñàí, óðèíøèëñàí, ºí溺ñºí áîëîí àòàðøñàí ãàçðûí õýìæýý, õóðààñàí óðãàöûí òàéëàíã Çàñãèéí ãàçàðò òàíèëöóóëàõ;
 
5.1.4. ýíý õóóëèéí 7.1.3-ò çààñàí òàðèàëàíãèéí ãàçðûí çîðèóëàëòûã ººð÷ëºõ, àòàð ãàçðûã òàðèàëàíãèéí ãàçàð áîëãîõ òàëààðõ àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãûí ñàíàëûã ãàçðûí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãàòàé çºâøèëöñºíèé ¿íäñýí äýýð Çàñãèéí ãàçàðò îðóóëàõ;
 
5.1.5. òàðèàëàíã õºãæ¿¿ëýõ øèíæëýõ óõààí, òåõíîëîãèéí òºñë¿¿äèéã çàõèàëàõ, ¿ð ä¿íã ºì÷ëºõ, ñóðòàë÷ëàõ, ¿éëäâýðëýëä íýâòð¿¿ëýõ;
 
5.1.6. ýíý õóóëèéí 13 äóãààð ç¿éëä çààñàí ñàíãèéí õºðºíãèéã á¿ðä¿¿ëýõ,  çîðèóëàëòûí äàãóó çàõèðàí çàðöóóëàõ, òàéëàãíàõ;
/Ýíý çààëòûã 2006 îíû 6 äóãààð ñàðûí 29-íèé ºäðèéí õóóëèàð õ¿÷èíã¿é áîëñîíä òîîöñîí/
 
5.1.7. òàðèàëàíãèéí ñàëáàðò òºðººñ áàðèìòëàõ áîäëîãî, á¿ñ íóòãèéí õºãæëèéí ÷èã õàíäëàãàä òóëãóóðëàí òàðèàëàíã õºãæ¿¿ëýõ õýòèéí òºëºâëºãººã áîëîâñðóóëàõ;
                       
5.1.8. ãàçðûí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãàòàé õàìòðàí ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòòàé àæ àõóéí íýãæèä òàðèàëàíãèéí ãàçàð àøèãëóóëàõ  õóãàöàà, õýìæýýíèé òàëààð ñàíàë áîëîâñðóóëæ Çàñãèéí ãàçàðò îðóóëàõ;
 
5.1.9. òàðèàëàíãèéí ãàçðûí õºðñíèé ¿ðæèë øèìèéã ñàéæðóóëàõ, íºõºí ñýðãýýõòýé õîëáîãäñîí æóðìûã òîãòîîæ ìºðä¿¿ëýõ;  
 
5.1.10. òàðèàëàíã äýìæèõ, õºãæ¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãààã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ àñóóäëûã øèéäâýðëýõ.
/Ýíý çààëòûã 2006 îíû 6 äóãààð ñàðûí 29-íèé ºäðèéí õóóëèàð íýìñýí/
 
6 äóãààð ç¿éë. Àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí èðãýäèéí
                           Һ뺺ëºã÷äèéí Õóðëûí   á¿ðýí ýðõ
           
6.1. Òàðèàëàíãèéí ñàëáàðò àéìàã, íèéñëýëèéí èðãýäèéí Һ뺺ëºã÷äèéí Õóðàë äàðààõü á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëíý:
 
6.1.1. òàðèàëàíãèéí òóõàé õóóëü òîãòîîìæèéí õýðýãæèëò, ãàðãàñàí øèéäâýðèéíõýý áèåëýëòýä õÿíàëò òàâèõ,  ýíý òóõàé  Çàñàã äàðãûí òàéëàíã õýëýëöýæ ä¿ãíýõ;
 
6.1.2. Çàñàã äàðãûí ºðãºí ìýä¿¿ëñýí òàðèàëàíã õºãæ¿¿ëýõ àéìàã, íèéñëýëèéí äóíä õóãàöààíû  òºëºâëºãººã õýëýëöýæ áàòëàõ;
 
6.1.3. ýíý õóóëèéí 7.1.3-ò çààñàí òàðèàëàíãèéí ãàçðûí çîðèóëàëòûã ººð÷ëºõ, àòàð ãàçðûã òàðèàëàíãèéí ãàçàð áîëãîõ òàëààðõ ñàíàëûã õýëýëöýæ ä¿ãíýëò ãàðãàõ.
                                               
6.2. Òàðèàëàíãèéí ñàëáàðò ñóì, ä¿¿ðãèéí èðãýäèéí Һ뺺ëºã÷äèéí Õóðàë äàðààõü á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëíý:          
 
6.2.1. Çàñàã äàðãûí ºðãºí ìýä¿¿ëñýí  ñóì, ä¿¿ðýãò òàðèàëàíã õºãæ¿¿ëýõ æèë á¿ðèéí òºëºâëºãººã áàòëàõ;
 
6.2.2. òàðèàëàíã õºãæ¿¿ëýõ àéìàã, íèéñëýëèéí äóíä õóãàöààíû òºëºâëºãººíèé òºñºëä ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãûí ºãºõ ñàíàëûã õýëýëöýõ;  
 
6.2.3. òàðèàëàíãèéí ãàçðûí çîðèóëàëòûã ººð÷ëºõ, àòàð ãàçðûã òàðèàëàíãèéí ãàçàð áîëãîõ òàëààðõ ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãààñ äýýä øàòíû Çàñàã äàðãàä òàâèõ ñàíàëûã  õýëýëöýõ;
 
 6.2.4. òóõàéí æèëèéí ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí òºëºâëºãººíä òóñãàñíû äàãóó óñàëãààòàé òàðèàëàí ýðõëýõ çîðèóëàëòààð óñò öýãèéí îð÷èìä òºìñ, õ¿íñíèé íîãîî, æèìñ, æèìñãýíý òàðèàëàõàä 30 õ¿ðòýë ãà, ¿ð òàðèà, òýæýýëèéí óðãàìàë òàðèàëàõàä 100 õ¿ðòýë ãà àòàð ãàçðûã Ìîíãîë Óëñûí èðãýíä ãýð á¿ëèéí õàìòûí õýðýãöýýíä íü çîðèóëæ ýçýìø¿¿ëýõ àñóóäëûã øèéäâýðëýõ;
 
6.2.5. àòàðøñàí ãàçðûã óñëàõ, áîðäîõ çýðãýýð õºðñèéã áîëîâñðóóëàí ñàéæðóóëæ, õºðºí㺠îðóóëñàí àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà, èðãýíä óã ãàçðûã äàâóó ýðõýýð ýçýìø¿¿ëýõ àñóóäëûã øèéäâýðëýõ.
 
7 äóãààð ç¿éë. Àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãûí á¿ðýí ýðõ.
 
7.1. Òàðèàëàíãèéí ñàëáàðò àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãà äàðààõü á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëíý:
 
7.1.1 òàðèàëàíãèéí òóõàé õóóëü òîãòîîìæ áîëîí òóõàéí øàòíû èðãýäèéí Һ뺺ëºã÷äèéí Õóðëûí øèéäâýðèéí õýðýãæèëòèéã çîõèîí áàéãóóëæ, áèåëýëòýä íü õÿíàëò òàâèõ;
 
7.1.2. òàðèàëàíã õºãæ¿¿ëýõ õýòèéí òºëºâëºãºº áîëîí àéìàã, íèéñëýëèéí ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí åðºíõèé òºëºâëºãººíä íèéö¿¿ëýí òàðèàëàíã õºãæ¿¿ëýõ äóíä õóãàöààíû òºëºâëºãººã ñóì, ä¿¿ðýã á¿ðýýð áîëîâñðóóëæ, èðãýäèéí Һ뺺ëºã÷äèéí Õóðàëä ºðãºí ìýä¿¿ëýõ, õýðýãæèëòèéã íü çîõèîí áàéãóóëæ, ¿ð ä¿íã ìýäýýëýõ;
 
7.1.3. òàðèàëàíãèéí ãàçðûí çîðèóëàëòûã ººð÷ëºõ, àòàð ãàçðûã òàðèàëàíãèéí ãàçàð áîëãîõ òàëààðõ ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãûí ñàíàëûã õÿíàæ íýãòãýí, àéìàã, íèéñëýëèéí èðãýäèéí Һ뺺ëºã÷äèéí Õóðàëä òàíèëöóóëæ, ä¿ãíýëò ãàðãóóëñíû ¿íäñýí äýýð òàðèàëàíãèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàä  óëàìæëàõ;
 
7.1.4.  òóõàéí æèëä òàðèàëñàí, óðèíøèëñàí, ºí溺ñºí áîëîí àòàðøñàí ãàçàð, õóðààñàí óðãàöûí ìýäýýã ñóì, ä¿¿ðýã á¿ðýýð íýãòãýí ä¿ãíýæ, èðãýäèéí Һ뺺ëºã÷äèéí Õóðàë áîëîí òàðèàëàíãèéí àñóóäàë ýðõýëñýí  òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàä ìýäýýëýõ.
 
7.2. Òàðèàëàíãèéí ñàëáàðò ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà äàðààõü á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëíý:
 
7.2.1 òàðèàëàíãèéí òóõàé õóóëü òîãòîîìæ, òóõàéí øàòíû èðãýäèéí Һ뺺ëºã÷äèéí Õóðàë, àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãûí øèéäâýðèéí õýðýãæèëòèéã çîõèîí áàéãóóëæ, áèåëýëòýä õÿíàëò òàâèõ;
 
7.2.2. òàðèàëàíã õºãæ¿¿ëýõ àéìàã, íèéñëýëèéí äóíä õóãàöààíû òºëºâëºãºº áîëîí òóõàéí æèëèéí ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí òºëºâëºãººí人 íèéö¿¿ëýí ñóì, ä¿¿ðýãò òàðèàëàíã õºãæ¿¿ëýõ æèë á¿ðèéí òºëºâëºãººã áîëîâñðóóëæ, òóõàéí øàòíû  èðãýäèéí Һ뺺ëºã÷äèéí Õóðàëä ºðãºí ìýä¿¿ëýõ;
 
7.2.3. òàðèàëàíã õºãæ¿¿ëýõ àéìàã, íèéñëýëèéí äóíä õóãàöààíû  òºëºâëºãººíèé òºñºëä ñàíàë ºãºõ, ýíý õóóëèéí 6.2.4-ò çààñíààñ áóñàä òîõèîëäîëä òàðèàëàíãèéí ãàçðûí çîðèóëàëòûã ººð÷ëºõ, àòàð ãàçðûã òàðèàëàíãèéí ãàçàð áîëãîõ òàëààðõ ñàíàëàà àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãàä óëàìæëàõ;
 
7.2.4. òàðèàëàíãèéí ãàçðûí áàéðøèë, õýìæýý, òýäãýýðò îðñîí ººð÷ëºëòèéã ýíý õóóëèéí 8 äóãààð ç¿éëä  çààñàí àíãèëàë òóñ á¿ðýýð ãàðãàæ ñóì, ä¿¿ðãèéí ãàçðûí íýãäìýë ñàíãèéí òàéëàíä òóñãàõ;
 
7.2.5. òóõàéí æèëä òàðèàëñàí, óðèíøèëñàí, ºí溺ñºí áîëîí àòàðøñàí ãàçàð, õóðààñàí óðãàöûí ìýäýýã òàðèàëàíãèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãààñ áàòàëñàí ìàÿãòûí äàãóó íýãòãýí àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãàä  ìýäýýëýõ;
 
7.2.6. òàðèàëàíãèéí ãàçðûí õºðñíèé ¿ðæèë øèìèéã ñàéæðóóëàõ, óñëàëòûí áàéãóóëàìæ áàðèõ çýðýã òàðèàëàíãèéí ¿éëäâýðëýë ýðõëýã÷èéí ¿éë àæèëëàãààíä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ.
 

ÃÓÐÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ

Òàðèàëàíãèéí ãàçðûí  àíãèëàë

 
8 äóãààð ç¿éë. Òàðèàëàíãèéí ãàçàð, ò¿¿íèé àíãèëàë
 
            8.1. Ìîíãîë Óëñûí òàðèàëàíãèéí íèéò ãàçðûã àøèãëàëòûí õýëáýðýýñ íü õàìààðàí äàðààõü àíãèëàëä õóâààíà:
 
                        8.1.1. òàðèàëñàí ãàçàð;
                        8.1.2. óðèíøèëñàí ãàçàð;
                        8.1.3. ºí溺ñºí ãàçàð;
                        8.1.4. àòàðøñàí ãàçàð.
 
            8.2. Ìîíãîë Óëñûí èðãýíèé ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíä ºì÷ë¿¿ëñýí áîëîí ýçýìø¿¿ëñýí ãàçàðò òàðèàëàí ýðõýëæ áàéãàà áîë ò¿¿íèéã ýíý õóóëèéí 8.1-ä çààñàí ãàçàðò õàìààðóóëíà.
 
8.3. Èðãýí ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíäýý ºì÷èëæ àâñàí áîëîí ýçýìøèæ áàéãàà ãàçàðòàà òàðèàëàí ýðõýëæ áàéãàà áîë ýíý õóóëèéí 14 ä¿ãýýð ç¿éë áîëîí 7.2.3 äàõü çààëò õàìààðàõã¿é.
 
9 ä¿ãýýð ç¿éë. Òàðèàëñàí ãàçàð
 
9.1 Òàðèàëñàí ãàçàðò õ¿íèé ¿éë àæèëëàãààãààð òàðüæ óðãóóëñàí óðãàìàë á¿õèé  òàðèàëàíãèéí òàëáàéã õàìààðóóëíà.  
 
9.2. Äîð äóðäñàí òàðèìàë óðãàìàë á¿õèé òàëáàéã òàðèàëñàí ãàçàðò õàìààðóóëàõã¿é:
 
9.2.1. áàéãàëèéí õàäëàí, áýë÷ýýðèéí óðãàöûã íýìýãä¿¿ëýõ çîðèëãîîð íýã áà îëîí íàñò óðãàìëûí ¿ð öàöàõ, óñëàõ, áîðäîõ çýðãýýð ñàéæðóóëæ òîðäñîí áýë÷ýýð, õàäëàíãèéí òàëáàé;
 
9.2.2. õîò, ñóóðèíãèéí äîòîð òàðüæ óðãóóëñàí ìîä áîëîí ç¿ëýãæ¿¿ëñýí òàëáàé, õîò îð÷ìûí íîãîîí á¿ñ;
 
9.2.3. ýëñíèé í¿¿äýë çîãñîîõ çîðèëãîîð òàðüñàí ìîä, áóò,  ñººã.
 
10 äóãààð ç¿éë. Óðèíøèëñàí ãàçàð
 
10.1. Óðèíøèëñàí ãàçàðò äàðàà æèë íü óðãàìàë òàðèàëàõ çîðèëãîîð áîëîâñðóóëæ ºí溺ñºí òàðèàëàíãèéí òàëáàéã õàìààðóóëíà.
 
11 ä¿ãýýð ç¿éë. ªí溺ñºí ãàçàð
 
11.1. ªí溺ñºí ãàçàðò õºðñíèé ¿ðæèë øèìèéã íºõºí ñýðãýýõ áóþó ñàéæðóóëàõ àðãà õýìæýý àâàõ áîëîí òàðèàëàíãèéí ¿éëäâýðëýë ýðõëýã÷èä òàðèàëàõ ¿ð äóòàãäàõ, òóõàéí æèëä ãàí áîëîõ ìàãàäëàë èõòýé íü òîãòîîãäñîí çýðýã õ¿íäýòãýõ øàëòãààíû óëìààñ 2 æèë õ¿ðòýë õóãàöààíä òàðèàëàëò áîëîí óðèíø õèéãýýã¿é òàðèàëàíãèéí òàëáàéã õàìààðóóëíà.
 
12 äóãààð ç¿éë. Àòàðøñàí ãàçàð
 
12.1. Àòàðøñàí ãàçàðò òàðèàëàíãèéí ãàçðûí ñàíä á¿ðòãýëòýé áîëîâ÷ õî¸ðîîñ äýýø æèë òàðèàëàëò, óðèíø õèéãýýã¿é òàðèàëàíãèéí òàëáàéã õàìààðóóëíà.   
 

ĪЪÂįÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ
                       

Òàðèàëàíãèéí ñàëáàð äàõü òºðèéí çîõèöóóëàëò

 
13 äóãààð ç¿éë. Òàðèàëàíã õºãæ¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãààã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ
/Ýíý ç¿éëèéí ãàð÷èãò 2006 îíû 6 äóãààð ñàðûí 29-íèé ºäðèéí õóóëèà𠺺ð÷ëºëò îðñîí/
 
13.1. Òàðèàëàíãèéí ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëæ, äîòîîäûí õýðýãöýýãýý òîãòâîðòîé õàíãàõ çîðèëãîîð òàðèàëàíãèéí ¿éëäâýðëýë ýðõëýã÷èéí ¿éë àæèëëàãààíä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ çîðèóëàëò á¿õèé Çàñãèéí ãàçðûí òóñãàé çîðèóëàëòûí ñàí /öààøèä “Òàðèàëàíã äýìæèõ ñàí” ãýõ / áàéíà.
/Ýíý õýñãèéã 2006 îíû 6 äóãààð ñàðûí 29-íèé ºäðèéí õóóëèàð õ¿÷èíã¿é áîëñîíä òîîöñîí/
 
13.2. Òàðèàëàíã õºãæ¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãààã äàðààõü ýõ ¿¿ñâýðýýñ ñàíõ¿¿æ¿¿ëíý:
/Ýíý õýñýãò 2006 îíû 6 äóãààð ñàðûí 29-íèé ºäðèéí õóóëèà𠺺ð÷ëºëò îðñîí/
 
13.2.1. óëñûí òºñ⺺ñ õóâààðèëñàí õºðºíãº;
13.2.2. òàðèàëàíãèéí ñàëáàðò ãàäààä îðîí, îëîí óëñûí áàéãóóëëàãààñ îëãîñîí çýýë, áóöàëòã¿é òóñëàìæ;
 
13.2.3.ñàíãèéí õºðºíãèéã áàíêèíä õàäãàëóóëñíû õ¿¿;
/Ýíý çààëòûã 2006 îíû 6 äóãààð ñàðûí 29-íèé ºäðèéí õóóëèàð õ¿÷èíã¿é áîëñîíä òîîöñîí/
 
13.2.4. èðãýí, õóóëèéí ýòãýýäýýñ îëãîñîí õàíäèâ, òóñëàìæ;
13.2.5. õóóëèàð õîðèãëîîã¿é áóñàä ýõ ¿¿ñâýð.
 
13.3. Ýíý õóóëèéí 13.2-ò çààñàíõºðºíãèéã äàðààõü çîðèóëàëòààð  çàðöóóëíà:
/Ýíý õýñýãò 2006 îíû 6 äóãààð ñàðûí 29-íèé ºäðèéí õóóëèà𠺺ð÷ëºëò îðñîí/
 
13.3.1. óñàëãààòàé òàðèàëàíã õºãæ¿¿ëýõ, óñëàëòûí ñèñòåì  áàéãóóëàõ, ñýðãýýí çàñâàðëàõ;
 
13.3.2. òàðèàëàíãèéí ãàçðûí õºðñíèé ¿ðæèë øèìèéã ñàéæðóóëàõ,íºõºí ñýðãýýõ;
 
13.3.3. òàðèìàë óðãàìëûí ¿ðèéí àæ àõóéã õºãæ¿¿ëýõ;
13.3.4. õºäºº àæ àõóéí òåõíèê, òåõíîëîãèéí øèíý÷ëýëò  õèéõ;
13.3.5. òàðèàëàíãèéí ¿éëäâýðëýë ýðõëýã÷ýýñ ñòàíäàðòûí øààðäëàãà õàíãàñàí ¿ðèéí áîëîí õ¿íñíèé áîðëîãäîîã¿é ¿ëäñýí áóóäàéã õóäàëäàí àâàõ;
 
13.3.6. ñàíãèéí ¿íäñýí õºðºíãºä çàñâàð ¿éë÷èëãýý õèéõ.
/Ýíý çààëòûã 2006 îíû 6 äóãààð ñàðûí 29-íèé ºäðèéí õóóëèàð õ¿÷èíã¿é áîëñîíä òîîöñîí/
 
13.4.  Õàíäèâëàã÷ îðîí, îëîí óëñûí áàéãóóëëàãàòàé áàéãóóëñàí ãýðýý, õýëýëöýýðò çîðèóëàëòûã íü òóñãàéëàí çààñàí áîë îëãîñîí çýýë, áóöàëòã¿é òóñëàìæèéã çºâõºí çîðèóëàëòûí äàãóó çàðöóóëíà.
 
13.5. Ýíý õóóëèéí 13.3-ä çààñíààñ áóñàä çîðèóëàëòààð ñàíãèéí õºðºíãèéã çàðöóóëàõûã õîðèãëîíî.  
/Ýíý õýñãèéã 2006 îíû 6 äóãààð ñàðûí 29-íèé ºäðèéí õóóëèàð õ¿÷èíã¿é áîëñîíä òîîöñîí/
               
14 ä¿ãýýð ç¿éë. Òàðèàëàíãèéí ãàçðûí çîðèóëàëòûã ººð÷ëºõ
 
14.1. Äàðààõü òîõèîëäîëä òàðèàëàíãèéí ãàçðûí çîðèóëàëòûã ººð÷èëæ áîëíî:
 
14.1.1. òàðèàëàíãèéí ãàçðûí õºðñíèé ¿ðæèë øèì àëäàãäñàí, äàâñæñàí, íàìàãøñíû óëìààñ òàðèàëàíãèéí ¿éëäâýðëýëä òîõèðîìæã¿é áîëñîí;
 
  14.1.2. óëñûí òóñãàé õýðýãöýýíä çîðèóëàí àâñàí;

 14.1.3. ºì÷ëºã÷, ýçýìøèã÷, àøèãëàã÷ íü òóõàéí òàðèàëàíãèéí ãàçðûã öààøèä àøèãëàõààñ òàòãàëçàí òºðèéí ìýäýëä ýã¿¿ëýí ºãñíººñ õîéø ºì÷ëºõ, ýçýìøèõ, àøèãëàõ õ¿ñýëò èðýëã¿é õî¸ðîîñ äýýø æèë ºíæñºí.
 
14.2. Òàðèàëàíãèéí ãàçðûí çîðèóëàëòûã ººð÷ëºõ òàëààðõ ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãûí ñàíàëûã  àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãà õÿíàæ íýãòãýí, òàðèàëàíãèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàä õ¿ðã¿¿ëíý.
 
14.3. Ýíý õóóëèéí 14.2-ò çààñàí ñàíàëä òóõàéí ãàçðûí áàéðøèë, õýìæýý áîëîí õºðñíèé ÷àíàð áàéäëûã òîäîðõîéëñîí àãðîõèìèéí øèíæèëãýýíèé ¿ç¿¿ëýëòèéã õàðóóëñàí çóðàãëàë, èðãýäèéí Һ뺺ëºã÷äèéí Õóðëûí ä¿ãíýëò çýðýã áàðèìò áè÷ãèéã õàâñàðãàñàí áàéíà.
 
14.4. Òàðèàëàíãèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà ýíý õóóëèéí 14.3-ò çààñàí ñàíàëûã ãàçðûí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû  áàéãóóëëàãàòàé çºâøèëöñºíèé ¿íäñýí äýýð Çàñãèéí ãàçàðò îðóóëæ øèéäâýðë¿¿ëíý.
                                                     
15 äóãààð ç¿éë. Òàðèàëàíãèéí ãàçðûã ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòòàé
                                       àæ àõóéí íýãæèä àøèãëóóëàõ
 
15.1. Òàðèàëàíãèéí çîðèóëàëòààð ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòòàé àæ àõóéí íýãæèä àøèãëóóëàõ ãàçðûí õýìæýýã òàðèõ óðãàìëûí òºðºë, ãàçàð ç¿éí áàéðøëûã õàðãàëçàí Çàñãèéí ãàçàð òîãòîîíî.
 
15.2. Ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòòàé àæ àõóéí íýãæèéí òàðèàëàíãèéí çîðèóëàëòààð ãàçàð àøèãëàõ òóõàé õ¿ñýëòèéã õÿíàæ øèéäâýðëýõ, ò¿¿íòýé ãàçàð àøèãëàõ ãýðýý áàéãóóëàõàä Ãàçðûí òóõàé õóóëèéã äàãàæ ìºðäºíº.
 
15.3. Ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòòàé àæ àõóéí íýãæòýé áàéãóóëàõ ãàçàð àøèãëàõ ãýðýýíä Ãàçðûí òóõàé õóóëèéí 34.6-ä  çààñíààñ ãàäíà äàðààõü ç¿éëèéã òóñãàíà:
 
            15.3.1. òàðèàëàíãèéí ãàçðûã àøèãëàõ òºñºë, õºòºëáºð;
            15.3.2. òàðèàëàíãèéí ¿éëäâýðëýëä íýâòð¿¿ëýõøèíý òåõíèê, òåõíîëîãè; 
            15.3.3. òàðèàëàíãèéí ¿éëäâýðëýëä îðóóëàõ õºðºí㺠îðóóëàëòûí äîîä õýìæýý;
 
            15.3.4. õóóëü òîãòîîìæèä íèéöñýí áóñàä íºõöºë, áîëçîë.
 
151 ä¿ãýýð ç¿éë. Òºðººñ òàðèàëàíãèéí ¿éëäâýðëýëèéã äýìæèõ
 
            151.1.Òàðèàëàíãèéí ¿éëäâýðëýë ýðõýëæ áóé èðãýí, õóóëèéí ýòãýýäýä òýäãýýðèéí óëñàä áîëîí ãóðèëûí ¿éëäâýðò íèéë¿¿ëñýí áóóäàéí íýã òîíí òóòàìä òóõàéí æèëèéí çàõ çýýëèéí áîðëóóëàëòûí äóíäàæ ¿íèéã õàðãàëçàí ìºíãºí óðàìøóóëàë îëãîæ áîëíî.
 
            151.2. Ýíý õóóëèéí 151.1-ä çààñàí ìºíãºí óðàìøóóëëûí õýìæýýã Çàñãèéí ãàçàð òîãòîîíî.
/Ýíý ç¿éëèéã 2009 îíû 05 äóãààð ñàðûí 14-íèé ºäðèéí õóóëèàð íýìñýí/
 

ÒÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
 Òàðèàëàíãèéí ãàçðûí õºðñíèé ÷àíàð áàéäàëä òàâèõ õÿíàëò

 
16 äóãààð ç¿éë. Òàðèàëàíãèéí ãàçðûí õºðñíèé ÷àíàð áàéäàë,
                             ò¿¿íä òàâèõ õÿíàëò
 
16.1. Òàðèàëàíãèéí ãàçðûí õºðñíèé ÷àíàð áàéäàë ãýæ òàðèìàë óðãàìëûí ºñºëò, õºãæèëòèéã õàíãàõ ¿ðæèë øèì /ÿëçìàã/, øèì òýæýýëèéí áîäèñ, õºðñíèé ìåõàíèê á¿òöèéí çîõèñòîé õîñëîëûí öîãö ä¿íã õýëíý.
 
16.2. Òàðèàëàíãèéí ãàçðûí õºðñíèé ÷àíàð áàéäëûã àãðîõèìèéí øèíæèëãýýãýýð òîäîðõîéëíî.   
 
16.3. Àãðîõèìèéí øèíæèëãýýã Ãàçðûí òóõàé õóóëèéí 58.4-ä çààñàí ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãà õèéæ ã¿éöýòãýíý.
 
16.4. Àãðîõèìèéí øèíæèëãýýã  äàðààõü  ¿ç¿¿ëýëò¿¿äýýð ãàðãàíà:
 
            16.4.1. õºðñíèé 0-40 ñì ã¿íèé ÿëçìàã;
            16.4.2. íèòðàòûí  àçîò;
            16.4.3. õºäºë㺺íò ôîñôîð;
            16.4.4. õºäºë㺺íò êàëè;
            16.4.5. õºðñíèé á¿õýëøèë;
            16.4.6. õºðñíèé  ýâäðýë, ýëýãäëèéí çýðýã;
            16.4.7. óñàëãààòàé òàðèàëàíãèéí ãàçðûí õºðñíèé  íàìàãæèëò,  äàâñæèëò.
 
            16.5. Òàðèàëàíãèéí ãàçðûã ºì÷ëºã÷, ýçýìøèã÷, àøèãëàã÷ õ¿ñâýë ýíý õóóëèéí 16.4-ä çààñàí ¿ç¿¿ëýëòýýñ ãàäíà áóñàä ¿ç¿¿ëýëòèéã øèíæèëãýý õèéã÷ ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãàòàé òîõèðîëöîí íýìæ õèéëãýæ áîëíî.
 
16.6. Àãðîõèìèéí øèíæèëãýýã 5 æèë òóòàìä íýã óäàà çààâàë õèéëãýõ áºãººä ºì÷ëºã÷, ýçýìøèã÷, àøèãëàã÷èéí õ¿ñýëò, õîëáîãäîõ òºðèéí áàéãóóëëàãûí øààðäëàãààð àãðîõèìèéí øèíæèëãýýã õóãàöàà õàðãàëçàõã¿éãýýð  õèéëãýæ  áîëíî.
 
            16.7. Òàðèàëàíãèéí ãàçðûã èðãýí, õóóëèéí ýòãýýäýä ºì÷ë¿¿ëýõ, ýçýìø¿¿ëýõ, àøèãëóóëàõààð àíõ óäàà îëãîõ, íºõºí îëãîâîðòîéãîîð ýðã¿¿ëýí àâàõ, õóðààí àâàõ, òàðèàëàíãèéí ãàçðûí çîðèóëàëòûã ººð÷ëºõºä àãðîõèìèéí øèíæèëãýýã çààâàë õèéíý.
 
            16.8. Àãðîõèìèéí øèíæèëãýýãýýð ãàðñàí ¿ç¿¿ëýëòèéã ¿íäýñëýí õºðñíèé øèì òýæýýëèéí áîäèñûí õàíãàìæèéí çýðãèéã òîãòîîí, áàéðøèë ç¿éí êîäûí çóðàãò áóóëãàæ, çîõèõ çºâëºìæèéí õàìò óã ãàçðûã ºì÷ëºã÷, ýçýìøèã÷, àøèãëàã÷èä àêòààð õ¿ëýýëãýí ºãíº.
           
16.9. Àãðîõèìèéí øèíæèëãýý õèéõ çàðäëûã Ãàçðûí òóõàé õóóëèéí 58.7-ä çààñíû äàãóó ñàíõ¿¿æ¿¿ëíý.
 
            16.10. Àãðîõèìèéí øèíæèëãýý õèéõ àðãà÷ëàëûã òàðèàëàíãèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà, ãàçðûí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãàòàé õàìòðàí áàòàëíà.
 
16.11. Àãðîõèìèéí øèíæèëãýý õèéãäñýíòàðèàëàíãèéí ãàçðûã ãàçðûí òºëºâ áàéäàë, ÷àíàðûí óëñûí õÿíàí áàòàëãààíä õàìðàãäñàíä òîîöíî.
 

ÇÓÐÃÀÀÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
 
Áóñàä ç¿éë

 
17 äóãààð ç¿éë. Òàðèàëàíãèéí ¿éëäâýðëýë ýðõëýã÷èéí ýðõ, ¿¿ðýã
 
17.1. Òàðèàëàíãèéí ¿éëäâýðëýë ýðõëýã÷ äàðààõü ýðõ ýäýëíý:
 
17.1.1. ººðèéí ºì÷ëºë, ýçýìøèë, àøèãëàëòàä áàéãàà òàðèàëàíãèéí ãàçðûí õºðñíèé ÷àíàð áàéäàë, ò¿¿íèé ººð÷ëºëòèéí ÿâöûí òàëààð õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãààñ ìýäýýëýë àâàõ;
 
17.1.2. òºðººñ çîõèõ äýìæëýã àâàõ;
/Ýíý çààëòàä 2006 îíû 6 äóãààð ñàðûí 29-íèé ºäðèéí õóóëèà𠺺ð÷ëºëò îðñîí/
17.1.3. õóóëü òîãòîîìæèä çààñàí áóñàä ýðõ.              
 
17.2. Òàðèàëàíãèéí ¿éëäâýðëýë ýðõëýã÷ äàðààõü ¿¿ðýã õ¿ëýýíý:
 
17.2.1. òàðèàëàíãèéí ãàçðàà á¿õýëä íü, ýñõ¿ë òîäîðõîé õýñãèéã íü 2 õ¿ðòýë æèë àøèãëàõã¿é ºí溺õ áîë ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãàä àëáàí ¸ñîîð ìýäýãäýõ;
 
17.2.2. òàðèàëàíãèéí ãàçðûí õºðñ, óðãàìàëä õîðèî öýýðòýé ºâ÷èí, õîðòîí, õîã óðãàìàë èëýðñýí, õºðñíèé ÷àíàð áàéäàë ººð÷ëºãäñºí, äîðîéòñîí, áîõèðäñîí òîõèîëäîëä ýíý òóõàé õîëáîãäîõ ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãàä àæëûí 5 õîíîãèéí äîòîð ìýäýãäýõ, õîðèî öýýðòýé ºâ÷èí, õîðòîí, õîã óðãàìëûã áóñäûí ºì÷ëºë, ýçýìøèë ãàçàðò òàðààõã¿éí òóëä øààðäëàãàòàé àðãà õýìæýýã àâàõ;
 
17.2.3. òàðèàëàíãèéí ãàçàðò ºâñ, ñ¿ðýë øàòààõ çýðãýýð õºðñíèé ¿ðæèë øèì, á¿òöèéã àëäàãäóóëàõã¿é áàéõ;
 
17.2.4. òàðèàëñàí, óðèíøèëñàí, ºí溺ñºí áîëîí àòàðøñàí ãàçàð, õóðààñàí óðãàöûí òàëààðõè ìýäýýã ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãàä æèë á¿ð  ãàðãàæ  ºãºõ;
 
17.2.5. õºðñèéã øèì áîðäîîãîîð áîðäîõ, îéí çóðâàñ áàéãóóëàõ, îëîí íàñò ¿åò, áóóðöàãò óðãàìàë òàðèõ çýðãýýð õºðñíèé ¿ðæèë øèìèéã ñàëõè, óñàíä ýëýãäýæ ýâäðýõ, äàâñæèõ, íàìàãæèõààñ õàìãààëñàí àðãà, òåõíîëîãè õýðýãëýõ;
 
17.2.6. ººðèéí ýçýìøëèéí òàëáàé, óðãàöàà áóñäûí õàëäëàãà áîëîí ìàëààñ õàìãààëàõ.
 
17.3. Ýíý õóóëèéí 8.2-ò çààñàí ãàçàðò òàðèàëàí ýðõýëæ áóé Ìîíãîë Óëñûí èðãýí ìºí õóóëèéí 17.2.2, 17.2.4, 17.2.6-ä çààñàí ¿¿ðãèéã íýãýí àäèë õ¿ëýýíý. 
 
18 äóãààð ç¿éë. Õóóëü çºð÷èã÷èä õ¿ëýýëãýõ õàðèóöëàãà
 
18.1. Ýíý õóóëèéã çºð÷ñºí ýòãýýäýä ýð¿¿ãèéí õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýõýýðã¿é áîë ýðõ á¿õèé óëñûí áàéöààã÷ äîð äóðäñàí çàõèðãààíû øèéòãýë íîãäóóëíà:
 
18.1.1. ýíý õóóëèéí 17.2.1-ä çààñíûã çºð÷ñºí èðãýíèéã 20000-25000 õ¿ðòýë òºãðºãººð, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûã 100000-120000 õ¿ðòýë òºãðºãººð òîðãîõ;
 
18.1.2. ýíý õóóëèéí 17.2.2-ò çààñíûã çºð÷èæ, áóñäûí ãàçàðò õîõèðîë ó÷ðóóëñàí íü ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãûí ä¿ãíýëòýýð òîãòîîãäñîí áîë õîõèðëûã íºõºí òºë¿¿ëæ, çºð÷èë ãàðãàñàí èðãýíèéã 30000-40000 õ¿ðòýë òºãðºãººð, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûã 150000-200000 õ¿ðòýë òºãðºãººð òîðãîõ;   
           
            18.1.3. ýíý õóóëèéí 17.2.3, 17.2.5-ä çààñíûã çºð÷ñºí èðãýíèéã 10000-15000 õ¿ðòýë òºãðºãººð, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûã 100000-120000 õ¿ðòýë òºãðºãººð òîðãîõ.
           
            18.2. Òàðèàëàíãèéí ãàçðûã ºì÷ëºã÷, ýçýìøèã÷, àøèãëàã÷ ýíý õóóëüä çààñàí íºõöºë, æóðìûã çºð÷ñºí íü àãðîõèìèéí øèíæèëãýýíèé ÿâöàä èëýðâýë ýíý òóõàé ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãà ñóìûí ãàçðûí äààìàë, ä¿¿ðãèéí ãàçðûí àëáà áîëîí ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí ýðõ á¿õèé áàéöààã÷èä ìýäýãäýõ ¿¿ðýãòýé.
 
           
 
 
 
                        ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ
                        ÈÕ ÕÓÐËÛÍ ÄÝÄ ÄÀÐÃÀ                                                Æ.ÁßÌÁÀÄÎÐÆ
 


[1] Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëü- “Òºðèéí ìýäýýëýë” ýìõòãýëèéí 1992 îíû 1 ä¿ãýýðò íèéòëýãäñýí.
[2] Ãàçðûí òóõàé õóóëü- “Òºðèéí ìýäýýëýë” ýìõòãýëèéí 2002 îíû 27 äóãààðò íèéòëýãäñýí.
[3] Ìîíãîë Óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü- “Òºðèéí ìýäýýëýë” ýìõòãýëèéí 2002 îíû 27 äóãààðò íèéòëýãäñýí.
[4] Ãàçðûí òºëáºðèéí òóõàé õóóëü- “Òºðèéí ìýäýýëýë” ýìõòãýëèéí 1997 îíû 5 äóãààðò íèéòëýãäñýí.
[5] Óðãàìàë õàìãààëëûí òóõàé õóóëü- “Òºðèéí ìýäýýëýë” ýìõòãýëèéí 1996 îíû 5 äóãààðò íèéòëýãäñýí.